اگر بخواهیم نقش روسیه و بهویژه اتحاد جماهیر شوروی را در شکلگیری جهان امروز در یک جمله خلاصه کنیم، شاید دقیقترین جمله این باشد: اگر شوروی هرگز به وجود نمیآمد، جهان امروز تقریباً در همه چیز متفاوت بود؛ از مرزهای سیاسی و فناوری فضایی گرفته تا اقتصاد، آموزش، اینترنت، سینما، جنگها و حتی حقوق کارگران. اما این تأثیرها هم مثبت بودهاند، هم منفی، و بسیاری از آنها هنوز محل بحثاند. ۱. شکل دادن به نظم سیاسی قرن بیستم بزرگترین اثر شوروی شاید اصلاً خود کمونیسم نبود؛ بلکه ایجاد جهانی دوقطبی بود. از ۱۹۴۵ تا ۱۹۹۱ تقریباً هر اتفاق مهم جهان زیر سایه رقابت شوروی و آمریکا رخ داد. تقریباً همه اینها مستقیم یا غیرمستقیم محصول همین رقابت بودند:
جنگ کره
جنگ ویتنام
بحران موشکی کوبا
مسابقه تسلیحات هستهای
کودتاها
انقلابها
شکلگیری ناتو
پیمان ورشو
اگر شوروی نبود، احتمالاً نقشه سیاسی جهان کاملاً متفاوت بود. ۲. شکست آلمان نازی اینجا یک استثنای مهم وجود دارد که گاهی در روایتهای عمومی کمرنگ میشود. بخش اعظم تلفات و نبرد زمینی علیه آلمان نازی را شوروی متحمل شد.
نبرد استالینگراد
کورسک
محاصره لنینگراد
از مهمترین نقاط عطف جنگ جهانی دوم بودند. بدون مقاومت شوروی، شکست آلمان احتمالاً بسیار دیرتر یا با هزینهای متفاوت رخ میداد. البته این به معنای نادیده گرفتن نقش ایالات متحده، بریتانیا و دیگر متفقین نیست؛ پیروزی نتیجه مجموعهای از عوامل نظامی، صنعتی و لجستیکی بود. ۳. مسابقه فضایی اگر شوروی نبود احتمالاً:
اولین ماهواره
اولین انسان در فضا
اولین راهپیمایی فضایی
سالها عقب میافتاد. شوروی جهان را شوکه کرد. اسپوتنیک یوری گاگارین والنتینا ترشکووا همه باعث شدند آمریکا میلیاردها دلار وارد علوم و فناوری کند. حتی پروژه آپولو تا حد زیادی واکنشی به موفقیتهای شوروی بود. ۴. پیشرفت علوم شوروی سرمایه عظیمی روی:
ریاضیات
فیزیک
شیمی
هوافضا
مهندسی
گذاشت. مدارس ریاضی شوروی هنوز هم جزو افسانههای آموزش هستند. بسیاری از نظریههای مدرن کنترل، رمزنگاری، هوافضا و فیزیک از همین بستر رشد کردند. ۵. تأثیر بر حقوق کارگران این شاید عجیب باشد. حتی در کشورهای سرمایهداری نیز وجود شوروی باعث شد دولتها امتیازهای بیشتری به کارگران بدهند. مثلاً:
بیمه
بازنشستگی
تعطیلات
محدودیت ساعات کار
آموزش عمومی
چون دولتهای غربی نمیخواستند مردم جذب کمونیسم شوند. بسیاری از مورخان اقتصاد معتقدند بخشی از شکلگیری دولت رفاه در غرب تحت تأثیر این رقابت ایدئولوژیک بود. ۶. استعمارزدایی شوروی از بسیاری از جنبشهای استقلالطلب در آسیا و آفریقا حمایت کرد. البته همیشه از روی آرمانگرایی نبود؛ گاهی برای گسترش نفوذ ژئوپلیتیکی بود. اما نتیجه این شد که کشورهای زیادی توانستند علیه استعمار اروپایی مقاومت کنند. ۷. ادبیات و هنر روسیه پیش از شوروی هم غول ادبیات بود. اما شوروی:
سینما
موسیقی کلاسیک
باله
طراحی صنعتی
پوستر
گرافیک
را نیز متحول کرد. از طرف دیگر سانسور شدیدی هم اعمال کرد. بنابراین هم شاهکار خلق شد هم آثار فراوانی هرگز اجازه انتشار پیدا نکردند. ۸. اینترنت و فناوری شاید عجیب باشد. رقابت نظامی شوروی و آمریکا باعث شد آمریکا روی شبکههای مقاوم ارتباطی سرمایهگذاری کند. یکی از مسیرهایی که بعدها به اینترنت انجامید، همین سرمایهگذاریهای دوران جنگ سرد بود. ۹. صنعت نظامی تقریباً تمام فناوریهای مدرن نظامی امروز ریشه در رقابت شوروی و آمریکا دارند. از جمله:
موشکهای بالستیک
زیردریایی هستهای
سامانههای دفاع موشکی
ماهوارههای جاسوسی
پهپادهای اولیه
۱۰. فروپاشی شوروی شاید عجیب باشد اما فروپاشی شوروی نیز به اندازه تشکیل آن بر جهان اثر گذاشت. بعد از ۱۹۹۱:
جهانیسازی سرعت گرفت.
اقتصاد بازار گسترش یافت.
آمریکا برای مدتی قدرت مسلط شد.
ناتو به شرق گسترش پیدا کرد.
ساختار امنیتی اروپا تغییر کرد.
بسیاری از تنشهای امروز، از جمله بحرانهای امنیتی میان روسیه و غرب، ریشه در همین دوره دارند. مهمترین میراث مثبت
شکست نازیسم (به همراه سایر متفقین)
شتاب دادن به فناوری فضایی
رشد آموزش علوم پایه
تسریع برخی پیشرفتهای مهندسی
تقویت برخی حقوق اجتماعی و کارگری در رقابت با غرب
حمایت از بخشی از روند استعمارزدایی
مهمترین میراث منفی
حکومت تکحزبی و سرکوب سیاسی
سانسور گسترده
اردوگاههای کار اجباری (گولاگ)
قحطیهای مرگبار در برخی دورهها و مناطق
مسابقه هستهای و افزایش خطر نابودی جهانی
جنگهای نیابتی پرهزینه در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین
اقتصاد برنامهریزیشدهای که در بسیاری از بخشها ناکارآمد بود و در نهایت نتوانست با اقتصادهای رقابتی همگام بماند
جمعبندی شوروی را نمیتوان صرفاً یک «امپراتوری شر» یا یک «آرمانشهر عدالت» دانست. هر دو تصویر، بیش از حد سادهسازی شدهاند. این کشور یکی از مهمترین نیروهای شکلدهنده قرن بیستم بود؛ نیرویی که هم به پیشرفتهای علمی و صنعتی بزرگ کمک کرد و هم هزینههای انسانی و سیاسی سنگینی بر جای گذاشت. جهان امروز، چه از دستاوردهایش و چه از پیامدهای شکست و فروپاشیاش، هنوز تحت تأثیر میراث شوروی است.
برای پیشنهادها و تبلیغات در پادکست فارسی با ما در ارتباط باشید:
info@NewshaCast.com
